De Vrijheidslezingen

Geschreven door Stichting Democratie en Media

In het jaar 2013 vierde Amsterdam het 400-jarige bestaan van de Amsterdamse grachtengordel. Dit stuk erfgoed is door de eeuwen heen symbool komen te staan als vrijhaven voor andersdenkenden. Een plek waar nog steeds jaarlijks de rechten van de LHBTQ gemeenschap gevierd worden tijdens de Gay Pride Canal Parade. Maar het staat tevens symbool voor onderdrukking, als thuis voor de eigenaren van de tot slaaf gemaakten tijdens het koloniale tijdperk. Met deze tegenstelling in het achterhoofd, besloot programmamaker Mirthe Frese, namens het debatcentrum De Balie, De Vrijheidslezingen te organiseren. Een programmareeks waarvoor elke editie een andere kritische denker een lezing houdt over de staat van vrijheid in zijn of haar land van herkomst. Drie jaar later zijn De Vrijheidslezingen nog steeds een feit en reizen ze zelfs door het land. Wij gingen hierover in gesprek met haar.


Met welk intentie organiseren jullie De Vrijheidslezingen?
“Wij willen met De Vrijheidslezingen een vrijplaats creëren voor vrijheidsstrijders die in hun land van herkomst vaak met gevaar voor eigen leven hun boodschap verkondigen. We geven ze een podium om hun persoonlijke verhaal te vertellen over hun ervaringen met mensenrechtenschending. Het biedt verdieping bij de beperkte berichtgeving op het journaal. We willen hiermee de toeschouwer informeren. Het is namelijk belangrijk om te weten wat er in de wereld speelt. Het helpt je om je eigen positie beter in perspectief te plaatsen.

Je merkt bijvoorbeeld heel vaak dat de sprekers zichzelf vrijwel nooit activist noemen. Ze benadrukken dat ze in die rol terecht zijn gekomen, omdat ze hun menselijke waardigheid willen behouden. Ze willen leven in een land waar je kan zijn wie je bent. Het publiek reageert hier heel duidelijk op. Die verhalen inspireren en het houdt ze een spiegel voor. Dat is eigenlijk de kern.”

Wat roepen die verhalen dan op bij het publiek?
“Het zorgt er vooral voor dat ze vragen gaan stellen. Soms gebeurt dat op politiek niveau. We hadden een vrijheidslezer uit Wit Rusland, waardoor de vraag naar boven komt: Waarom legt de Europese Unie Wit Rusland geen sancties op en kijken ze oogluikend toe? Maar vaak roept het ook vragen op individueel en persoonlijke niveau op: Hoe sta je tegenover je eigen vrijheden en die van een ander? Wat doe je zelf om die vrijheden te beschermen? Ik heb bijvoorbeeld al regelmatig toeschouwers de spreker horen vragen: Wat kan ik voor u doen? De Keniaanse burgerrechtenactivist Boniface Mwangi had hier een interessante reactie op. Hij reageerde dat ze voor hem en de situatie in Kenia niks hoefden te doen. Hij vond het belangrijker dat het publiek de dingen die in Nederland niet goed gaan zou aanpakken. Hij noemde daarvoor Zwarte Piet als voorbeeld. Naast dat de lezing informeert, helpt het de toeschouwers ook om kritischer te kijken naar problemen in eigen land. Daarmee verwoordde hij precies wat wij proberen te bereiken met deze reeks.”

Er zijn natuurlijk heel veel activisten die interessant zouden zijn om hiervoor uit te nodigen. Hoe kiezen jullie de sprekers uit?
“We proberen telkens op zoek te gaan naar sprekers afkomstig uit verschillende regio’s, die spreken over verschillende kwesties en een verschillende professionele achtergrond hebben. Ondanks dat we hebben gemerkt dat populaire activisten zoals Nawal el-Saadawi zorgen voor volle zalen, is dit niet onze prioriteit. We vinden het belangrijk dat juist ook de vergeten landen aan bod komen. De landen waar we weinig over horen in het nieuws. Daarnaast is het van belang dat de spreker een goed verhaal kan vertellen en goed Engels spreekt. Door deze taalbarrière is het bijvoorbeeld nog niet gelukt om iemand uit Zuid/Midden-Amerika aan bod te laten komen, ondanks dat we dat graag zouden willen.”

Hoe voorkom je dat de vrijheidsstrijder preekt voor eigen parochie? Ik kan me namelijk zo voorstellen dat zulke onderbelichte onderwerpen een heel specifiek publiek trekken.
“Ik heb gemerkt dat, doordat de sprekers te radicaal en dwars zijn, ze nooit voor eigen parochie spreken. Natuurlijk komen er ook fans op af en nodigen we soms mensen uit die persoonlijk de situatie kennen. Bij Emin Milli zaten er bijvoorbeeld Azerbeidjanen met bedrukte t-shirts in de zaal. Je merkt dat de gemeenschap meestal blij is dat er aandacht aan de situatie wordt besteed, maar dit betekent niet dat ze het eens zijn met de spreker. Daarnaast richten we ons juist ook op het publiek waarvoor de kwestie nieuw is. Door kunstenaars of journalisten uit te nodigen, maak je een niche onderwerp toegankelijker voor andere doelgroepen. Daarmee ondervangen we ook dat het preken voor eigen parochie wordt.”

Op welke manier verschilt jullie huidige aanpak van eerdere jaren?
“Qua vorm is er weinig verandert bij de lezing in De Balie. Daar hebben we ondertussen een stabiel format voor gevonden. Wat wel is gegroeid zijn de activiteiten die buiten De Balie plaatsvinden. De Vrijheidslezing is meer dan alleen die ene avond. We proberen zoveel mogelijk de lezing op andere locaties in Nederland te programmeren. Op dit moment zijn we dat aan het uitbreiden op educatief gebied, door op zoek te gaan naar scholen die interesse hebben om hun leerlingen een lezing te laten bijwonen. De vrijheidsstrijders vervullen op die manier ook een educatieve functie en dienen als rolmodel voor de jeugd.”

Heb je daar een voorbeeld van?
“Vrijheidsactiviste Reem al-Assil, die vreedzaam protesteerde tegen het Syrische regime van Bashar al-Assad, heeft een lezing gegeven voor leerlingen van het Calvijn met Junior College. Zij is moeder, activiste, heeft de titel PhD en is moslima. Zij levert door die lezing te geven een mooie bijdrage aan de beeldvorming van Islamitische vrouwen en Noord-Afrikaanse activisten. De media laat nu meestal vrouwen zien die zich tegen de Islam hebben gekeerd als activist. Activisme en de Islam lijkt daardoor niet samen te gaan. Tijdens de lezing droeg al-Assil een hoofddoek. maar haar geloof was niet het onderwerp. Het draaide om haar activisme.”

Hoe zorgen jullie nog meer dat het een breder publiek bereikt?
“We proberen elke editie ervoor te zorgen dat kranten of andere media uitingen een artikel of item wijden aan de spreker. Doordat de spreker kan vertellen hoe de vork echt in de steel steekt in het land van herkomst, is het voor de media een interessant verhaal. Meestal is er weinig bekend over de stand van zaken daar.

Toch proberen we vooral te luisteren naar wat de vrijheidslezers zelf willen doen tijdens hun bezoek. Sommigen willen bijvoorbeeld in contact komen met NGO’s of ministeries, om hun zaak te bepleiten. Wij willen dat ze de tijd in Nederland zo vruchtbaar mogelijk besteden.” 

Om meer te lezen over de Vrijheidslezingen kunt u terecht op de website van De Balie. Klik hier, om een aflevering terug te kijken.

De Vrijheidslezingen

Stichting Democratie en Media ondersteunt initiatieven en organisaties die een bijdrage leveren aan een sterke, integere democratische rechtstaat en onafhankelijke media.